English French German Italian Portuguese Russian Spanish
نسخۀ خطی دیوان موبد كلید پیدایی نویسندۀ دبستان المذاهب و پیدایی مزار آذركیوان
نوشته شده توسط مسعود رضا مدرسی چهاردهی   
پنجشنبه ، 30 مرداد 1393 ، 20:55

مقاله شماره 182

بنام خدا

اخیراً نسخۀ خطی كتاب دبستان المذاهب در هندوستان بدست آمده كه به اثبات می رساند كه میرابوالفضل ذوالفقار آذرساسانی نویسندۀ دبستان المذاهب است .

مدتها بود كه جای شكی باقی نمانده بود كه محسن فانی كشمیری نویسنده دبستان المذاهب نیست.

استاد گرانقدرم نورالدين مدرسي چهاردهي مي نويسد نسخۀ خطي دبستان المذاهب در كتابخانه آقاخان محلاتي بود و آنچه به نظر اين ناچيز رسيده اين كتاب سه بار يك مرتبه در سنه 1221 هجري قمري و براي بار ثاني در سنه 1262 هجري قمري و مرتبه ثالث در سنه 1267 هجري قمري و هر سه بار در هند به طبع رسيد ماكس مولر آلماني اصل كه تبعه انگليس گرديد و هند شناس معروفي است و كليه كتب مقدسه اديان و مذاهب هند را در 51 جلد منتشر ساخت و در سنه 1900 ميلادي درگذشت معتقد بود كه نويسنده دبستان محسن فاني است.

محسن فاني در سنه 1025 هجري قمري در هند متولد شد در صورتي كه در متن مندرجات دبستان آورده شده كه مولف مي گويد در سنه 1308 هجري قمري خدمت فلان عارف رسيده و باز در صفحات كتاب ذكر شده كه نويسنده شارستان مرا در بغل خود جاي داد و نزد بزرگي برده و وي درباره ام دعاي خير نموده .

اولين بار كيوان قزويني نويسنده دبستان را شناسانده و فرموده فرزند آذركيوان بوده است و بر نسخه چاپي دبستان كه در سنه 1267 هجري قمري به طبع رسيده است حواشي ارزنده اي نگاشته اند}.

در يكي ديگر از آثار استاد فرزانه ام ذكر گشته است كه ابوالفضل آذرساساني و كيخسرو اسفنديار هر دو نام هاي يك نفر مي باشند.

این حقیر در دهلی نسخۀ خطی دبستان المذاهب را نزد دكتر مهدی خواجه پیری رؤیت نمودم و قرب 2 ساعت كتاب را تورق نموده در آن با ایشان به گفتگو نشستم .

در جلسۀ بعدی پروفسور حسن عابدی كه پدر زبان فارسی هند لقب داشت را دیدار نموده و مطلع گشتم كه ایشان پس از رؤیت كتاب فوق مقاله اي در مجله معارف دربارۀ كتاب دبستان المذاهب و نویسنده آن منتشر ساخته است .

مجلۀ معارف به زبان اردو توسط انجمن ترقی در هندوستان منتشر می گردد كه مقالۀ پروفسور عابدی با دو ترجمه یكی توسط انجمن آثار ملی و مفاخر فرهنگی ایران و دیگری توسط دكتر حسن عباس استاد دانشگاه بنارس به فارسی برگردان شده است .

هر دو ترجمه را به منزل پروفسور عابدی برده و ایشان ترجمۀ سید حسن عباس را تائید نمودند. آنچه كه پروفسور عابدی در آن مقاله به اثبات می رساند آنست كه یقیناً محسن فانی كشمیری نویسنده دبستان المذاهب نیست چرا كه اینك نسخه ای خطی یافت شده است كه میرابوالفضل ذوالفقار آذرساسانی را نویسنده آن معرفی می كند ، باری نمی توان بر این عقیدت بود كه كیخسرو اسفندیار نویسنده دبستان المذاهب و ابوالفضل آذرساسانی دو شخصیت متفاوت باشند .

اسفندیار نام كوچك آذركیوان پیشوای پارسیان هند است كه در اواخر عمر به هندوستان مهاجرت نموده و در شهر پاتنا رحل اقامت افكند وی كه سلسله نسب پدری او به آذرساسان می رسد پدر نویسندۀ دبستان المذاهب و نیز دیوان موبد است . كه نسخه ای است خطی كه در كتابخانه خدابخش شهر پاتنا هم اینك موجود است .

آنچه كه محقق بی طرف را شگفت زده می سازد اثری است كه پارسیان ،آذرهوشنگیان

( كه پیروان دین باستانی ایران می باشند ) در هندوستان به جا نهاده اند هنوز پس از چهار سده آثار ایشان مورد بحث و نظر دانشمندان و محققان است .

شاگردان آذركیوان هر یك به نوبۀ خود منشاء اثر می باشند در حدود 1981 میلادی سمینار وسیعی به دعوت پروفسور عابد رضا بیدار كه آن زمان ریاست كتابخانه خدابخش پاتنا را عهده دار بود در پاتنا تشكیل می شود تا نسخۀ خطی از دیوان موبد كه ازشاگردان خاص آذركیوان ( و به گمان پروفسور بیدار نیز این موبد همان نویسندۀ دبستان المذاهب است كه پسر جسمانی آذر كیوان هم بوده به نام كیخسرو اسفندیار) است توسط اساتید و محققان به ویژه مسلط به زبان فارسی خوانده و ترتیب انتشار آن فراهم آید.

این شعر از دیوان موبد است:

جمعی از پروانگـان گفتنـد با پروانه ای

رو برای ما خبر آر از چراغ خانه ای

زین سخن پروانه ای بیرون شد و هم بازگشت

گفت دیدم گشته روشن شمع در كاشانه ای

زان میان پروانه ای خندید و گفت ای بیخرد

یا نئی پروانه ای یا گفتی دروغ افسانه ای

یعنی چگونه تو كه پروانه ای و عاشق شمع و روشنی هستی روشنایی را یافتی و به گرد او هلهله كنان نگردیدی و بازگشتی .

باری از جمله شركت كنندگان ِ سمینار اندیشه های آذركیوانی در مورد (موبد شاه) حقیر با دكتر ابومظفر عالم (كتابدار محقق ِ كتابخانۀ خدابخش شهر پاتنا و نیز دكتر حبیب المرسلین دیدار و در این مورد جستجو نموده ام) .دكتر انوار احمد ( امروزه در دانشگاه پاتنا تدریس می كند ) و دكتر طلحه رضوی برق و مرحوم دكتر محمد صدیق از دیگر شركت كنندگان بوده اند.

آذر كیوانیان حقیقت را از چهرۀ مذهب و ادیان تجرید نموده و از این روست كه رسن حقیقت را از مهره های مذاهب و ادیان تسبیح وار عبور می دادند .

بسیاری از علما و فضلای ادیان مختلف از شاگردان آذركیوان و یا از تربیت یافتگان شاگردان آذركیوانند.

میرفندرسكی كمال از آذركیوانیان یافته شیخ بهایی نیز از مریدان آذركیوان است نه فقط این دو بزرگمرد كه از اعاظم علمای اسلامند بل شگفتی آنجاست كه پس از بالغ بر چهار سده یكی دیگر از اعاظم علمای امامیه كه از مجتهدین عصر خود است به یكباره دامن ریاست فرو می چیند و غنچۀ سخنی نو می شود كه در آثار قرآنی ،فلسفی ، عرفانی و دیگر نوشته های او (عباس كیوان قزوینی ) بیان می شود.

سخن اینجاست آثاری كه از ایشان چون جام كیخسرو (شرح مكاشفات آذركیوان) فرازستان آیین هوشنگ دساتیر و دیگر كتب به جا مانده حوزه ای وسیع از معارف را پیش روی محققین می گشاید كه بس جای كار دارد.

هر چند نسخۀ خطی دبستان المذاهب تفاوتهایی با نسخۀ چاپ تهران كه توسط آقای رحیم رضازاده ملك دارد باری نسخۀ خطی دیوان موبد دریچه ای روشن به روی ما می گشاید تا دریابیم كه ابوالفضل ذوالفقارآذرساسانی نویسنده دبستان المذاهب همان كیخسرو اسفندیار است .

در دیباچۀ دیوان موبد كه شرحی از احوالات سرایندۀ دیوان است و به زبان اردو تدوین یافته دقیقاً‌ منطبق است[1] با آنچه در صفحۀ 165 دبستان المذاهب چاپ تهران[2] نویسندۀ دبستان چنین می نگارد : ‍‍

‍‍{گرد آورنامه به سال هزار و سی و سه در هنگامی كه از پتنه دوستان وخویشان به سوی دارالخلافه اكبر آباد می آمدند در صغر سن بود موبد هوشیار[3] كه شمه ای از اوصاف جمیلۀ او گذارده آمد در آغوش خودش نزد چتروپه[4] برد. چتروپه به غایت خوشدل شده دعای خیر در باره راقم حروف بجا آورد و منترسورج یعنی دعای آفتاب به نامه نگار آموخته سپس ِ آن به كَینش من نام شاگردی از شاگردان كه آن روز حاضر بود فرمود كه پیوسته تا به رسیدن ایام بلوغ با راقم حروف باشد تا كردار گذار به سن تمیز رسید كینش من همراه بود}.

در ادامه سیر سفر نویسندۀ دبستان المذاهب عیناً در دیباچۀ دیوان موبد ذكر گشته است .

اینك بخوانیم قطعه ششم دیوان موبد را كه با این بیت آغاز می گردد:

یاری از كس چون نمی بینیم بی یاریم ما

نیست چون ما رنجه كش تا بندگی داریم ما

و در چند بیتِ بعد چنین می سراید:

خِرَق تیغ آبدار ما ندارد التیام

كز زبان موبد نشان ذوالفقار آریم ما

و نیز در قطعۀ بعدی :

خرق تیغ آبدار ما ندارد التیام

ذوالفقار خامه را موبد چو برداریم ما

در قطعه 87 :

مرا با یوسف مصری چه كار است

یدبیضا ز بیضاوی نگار است

سواد اعظم هندوستان را

سرافرازی چو نار اندر كنار است

ز كمّ‌ و كیف او چندی نگویم

تعالی شأنه تاری ز تار است

به شهر جام كیخسرو[5] می آید

زمرد شاه بنگ قندهار است

پروفسور عابد رضا بیدار به همراه نواب رحمت الله خان شروانی نسخۀ خطی دیوان را به مقابله و تصحیح نشسته و زمان مدیدی در این باره كوشیده اند ایشان بر این باور بود كه آذر كیوانیان در لباس اسلامیان و اهل تشیع سلوك نموده و براین نكته اذعان داشتند كه این مطلب در هندوستان مشهور است اما سند معتبر علمی در دسترس نیست در همین دیوان موبد در قطعه 77 می خوانیم :

آنكه از مهر محمد باطنش آباد نیست

ظاهر است این با خرد جز كور مادر زاد نیست

در مدح رسول الله حضرت محمد ص و علی ع بسیار سروده دارد اما آنچه كه این مقاله بدان می پردازد مذهب وی نیست بلكه توجه بدین نكته است كه آذرساسان ،ذوالفقار ، موبد در جای بجای سروده های ایشان به چشم می خورد و به عنوان تخلص شعری وی بكار رفته است هر چند پس از انتشار كامل دیوان موبد می توان قطع یقین نویسندۀ دبستان المذاهب و سراینده دیوان را فرزند آذر كیوان دانست اما در این مختصر می توان گفت كه ظنّ قوی آنست كه این هر دو شخصیت یكی هستند.

سخن كوتاه

پیدایی مزار آذركیوان

شهر پاتنا مركز استان بیهار در شمال هندوستان واقع است . هر چند امروزه یكی از مراكز تصوف در هندوستان است اما جالب توجه اینجاست كه در زمان حضرت آذر كیوان از مهمترین مراكز تجمع ادیان در هندوستان بوده است به نحوی كه در تحقیقات خویش دریافتم مركز آئین یهود ،اسلام ،هندو و مسیحیت در شهر پاتنا بوده است.

این حقیر سه مرتبه به شهر پاتنا برای یافتن مزار حضرت آذر كیوان سفر كردم .اولین بار از دهلی با هواپیما قرب سه ساعت با توقفی كه در بین راه بود به طول انجامید تا به پاتنا رسیدم به محله عظیم آباد كه امروز از محلات بزرگ و قدیمی شهر پاتنا است در مسجد اهل تسنن آن محل سكنا گزیدم و میهمان برادران اهل تسنن بودم بعد از یك روز به حسینیه (مسجد ) شادمان كه متعلق به اهل تشیع است رفته و از این دو طریق جستجوی مزار آذركیوان نمودم .

با آقای سید رضا كاظمی محقق تاریخ و نویسنده كتابی در مقابر پاتنا از این طریق آشنایی یافته و با وی مكالمه نمودم . ایشان به جز حدس و گمان اطلاعی نداشتند . به مدرسه علمیه (مدرسه سلیمانیه) اهل تشیع كه در نزدیكی مسجد جامع است رفتم مدرسه سلیمانیه[6] حاوی كتابخانه ای كوچك اما در خور ارزش است . آقای سید رضا رضوی مدرس اعلا در مدرسه سلیمانیه شهر پاتنا به این بنده گفتند كه در منطقه كیوان شكوه عمارتی بزرگ بوده كه در آن مزارها و مقابری بوده است امروزه به جای آن عمارت خیابان ساخته شده .

منطقه كیوان شكوه كه بیش از پنج مقبره را در آن از عرفا زیارت نمودم یكی از مناطق بزرگ پاتنا است كه به افتخار نام آذر كیوان ، كیوان شكوه نامیده می شود كه عمدتاً مسلمان هستند.

كتابخانه خدابخش شهر پاتنا كه بیش از پنجاه هزار نسخه خطی را در خود جای داده یكی از مهمترین مراكز تحقیقات شمرده می شود در آنجا با پروفسور ابومظفر عالِم و نیز دكتر امتیاز كه مرحوم پدرش پروفسور قیام الدین امتیاز كتابی درباره مقابر پاتنا نگاشته است ملاقات نمودم اما نتیجه مستند علمی بدست نیامد.

بعد ها در دهلی با پروفسور عابد رضا بیدار كه از دانشمندان هندوستان و مصحح دیوان موبد شاه می باشد ملاقات نموده و از طریق ایشان با درگاه شاه ارزان در پاتنا كه از مشایخ سلسله قادریه بوده است با دكتر شاه حسین احمد دیدار نمودم كه در ادامه مقاله شرح آن دیدار داده خواهد شد و نیز در دهلی با مرحوم پرفسور امیر حسن عابدی درباره آذركیوانیان چندین بار ملاقات نمودم كه ذكر آن گذشت وی درباره مزار آذركیوان اظهار بی اطلاعی نمودند.

با دكتر حبیب المرسلین استاد بازنشسته پاتنا در این باره ملاقات دست داد و با مهدی خواجه پیری و تنی چند از اندیشمندان و محققین مانند دكتر طلحه رضوی برق كه امروزه سجاده نشین در شهر داناپور كه در ده كیلومتری پاتنا واقع است و نیز دكتر رضوان الله آروی در شهر پاتنا ملاقات نمودم .

همچنین در بمبئی به انجمن پارسیان و مدرسه زرتشتیان در منطقه دادار رفته و دیدار نمودم و كتابی به زبان گجراتی به نام دستور آذركیوان و شاگردان او در اختیارم نهاده فتوكپی نمودم تا اینكه روزی در خانقاه درگاه شاه ارزان با دكتر حسین احمد نشسته بودیم كه از مشایخ قادریه در شهرپاتنا است كه فرمود یكی از دوستان ما خبر موثقی از مكان مزار حضرت آذركیوان دارد كه اینك به اینجا آمده تا به اتفاق به زیارت مزار آذركیوان رویم . بسیار شادان شده تا آنكه دكتر لتیق الحق به ما ملحق شده و به زیارت مزار آذركیوان در پاتنا برای اولین بار به اتفاق این دو عزیز بار یافتم . ایشان می گوید از كودكی به اتفاق مرحوم شاه فرید الحق عمادی به زیارت مزار آذركیوان می آمدیم لازم به ذكر است كه مرحوم پدر ایشان از مشایخ سلسله قادریه در شهر پاتنا بوده است . در هندوستان مشایخ طریقت را سجاده نشین می نامند.

مرحوم حكیم عباس كیوان قزوینی در كتاب عرفان نامه خود می نویسد مزار آذركیوان در شهر پاتنا در محله عظیم آباد كنار رودخانه بزرگ واقع است [7] .

هر چند عظیم آباد نام قدیم شهر پاتنا است و امروزه دو محله بزرگ در شهر پاتنا را محله عظیم آباد نو و محله عظیم آباد كهنه تشكیل می دهد.

باری امروزه بخاطر تغییرات فصلی و آب و هوایی و تحولات جغرافیای طبیعی رودخانه گنگ عقب نشسته و چندین خانه و یك جاده مابین رودخانه و مزار آذركیوان قرار گرفته است.

آذركیوان دوازده شاگرد كامل داشت كه اسامی آنان در كتاب دبستان المذاهب اثر كیخسرو اسفندیار و نیز كتاب فرزانگان زرتشتی اثر رشید شهمردان ذكر شده است.

اینك در مقبره آذركیوان دوازده ستون مشاهده می گردد معماری مقبره با فضای فكری آذركیوانیان منطبق است و این حقیر به ضرس قاطع اظهار می دارد كه مزار آذركیوان امروز در محله جیتلی (جكلی ) (بنكا گهات) نزدیك مزار حضرت شهاب الدین جگجوت كچّی درگاه در محدودۀ عظیم آباد پاتنا استان بیهار واقع است رود گانگا از اینجا بیش از ربع كیلومتر به طرف شمال است .

به پیوست این مقاله عكس مزار آذركیوان و روضه مباركه آن حضرت كه توسط این حقیر گرفته شده برای اولین بار ارائه می گردد.

تا آفتاب باشد بر تو سلام بادا

تا شب به روز آید روزت به كام بادا

كمترین بندگان

مسعود رضا مدرسی چهاردهی


[1] . هر چند به نظر مي رسد كه اين ديباچه توسط شخص ديگري به جز موبد و در زمانهاي اخير به موبد ملحق شده باشد چرا كه نحوۀ نگارش و قلم متن و زبان آن با متن اصلي ديوان متفاوت است .

[2] . انتشارات طهوری به اهتمام رحیم رضازاده ملك 1362 خورشیدی

[3] . موبد هوشیار نویسنده سرود مستان از شاگردان كمال یافتۀ آذر كیوان است .

[4] . از نژاد برهمنان گجرات و كاملان روحی بوده است .

[5] . مكاشفات آذركیوان است كه توسط موبد خداجوی شرح شده است

[6] . مدرسه سلیمانیه شامل تعدادی از كتب خطی و چاپ سنگی است این ذره نادار در آنجا با دیوان مجذوب چاپ سنگی برخورد نمودم كه اشعار حافظ را تضمین نموده بود.

[7] . منظور رود مقدس گانگا است .

مأخذ :

1. كتاب عرفان نامه اثر حكيم عباس كيوان قزويني با مقدمه رشيد ياسمي و نورالدين مدرسي چهاردهي به تصحيح مسعود رضا مدرسي چهاردهي نشر آفرينش سال 1388 شمسي تهران.

2. كتاب فرزانگان زرتشتي اثر رشيد شهمردان

3. دبستان المذاهب چاپ تهران 1362 خورشيدي تهران انتشارات طهوري

4. كتاب دبستان المذاهب نسخه خطي كه تفاوتهايي درمحتواي متن با نسخه چاپ تهران دارد.

5. نسخه خطي ديوان موبد شاه موجود در كتابخانه خدابخش شهر پاتنا استان بيهار هندوستان .

6. مقاله پروفسور سيد حسن عباس در مجله معارف به زبان اردو از انجمن ترقي هند درباره نويسنده دبستان المذاهب و نسخۀ تازه يافته شدۀ خطي با ترجمه سيد حسن عباس.

7. كتاب پتنه كي كتبي از انتشارات كتابخانه خدابخش شهر پاتنا (درباره مقابر پاتنا) .

8. كتاب سيري در تصوف اثر نورالدين مدرسي چهاردهي چاپ سوم تهران 1389 انتشارات اشراقي صفحه 232

 

این مقاله در سه ماهانۀ پژوهش های ایران شناسی مهر و ناهید سال نهم شماره پانزدهم سال 1391 به چاپ رسیده است.



حجرۀ روبرو ( وسط ) كه مزار آذركيوان در آن واقع است اما امروزه سنگ قبر مشاهده نمي گردد.


نسخۀ خطی دیوان موبد به شماره 36296 مضبوط در کتابخانه خدابخش شهر

پاتنا هند


نسخۀ خطی دیوان موبد در کتابخانه خدابخش شهر پاتنا - هندوستان

ژورنال شماره 23-22-21 سال 1982